Moim zdaniem Czarnobyl nie wybuchł przez jeden błąd, tylko przez całą ich serię. Po obejrzeniu mnóstwa dokumentów wyjaśniam to prosto: od zasady działania elektrowni jądrowej aż po sam wybuch, minuta po minucie. Jeśli planujesz kiedyś wyjazd do Czarnobyla, przeczytaj to przed podróżą, a strefa nabierze dla ciebie dużo więcej sensu.
Spis treści4 rozdziałyUkryjPokaż
Dlaczego wybuchł Czarnobyl? To tak złożone pytanie, że nie da się na nie odpowiedzieć jednym zdaniem. Jak przy każdej katastrofie, wybuch elektrowni atomowej w Czarnobylu nie był skutkiem jednej awarii, tylko kilku po kolei. Prześledźmy to w tym wpisie minuta po minucie.
Przyczyny wybuchu w Czarnobylu i przebieg katastrofy
Widziałem mnóstwo filmów dokumentalnych i postanowiłem opisać to łopatologicznie, tak żeby każdy zrozumiał, dlaczego wybuchł Czarnobyl. Żeby jednak najpierw zrozumieć to sam, musiałem obejrzeć kilka filmów dokumentalnych o Czarnobylu z czeskim i słowackim dubbingiem.
Angielski znam na wysokim poziomie, ale przy takich terminach jak pręty grafitowe się gubię. No więc dlaczego wybuchł Czarnobyl? Swoją drogą, na blogu mam kilka wpisów o Czarnobylu. Wszystkie znajdziesz w podkategorii Czarnobyl blog.
Polecam też mój artykuł Co zobaczyć w Czarnobylu. Podczas całodniowej wycieczki odwiedziłem tu różne miejsca, w tym prawdziwy fenomen: antenę, znaną też jako radar Duga, czyli największy radar na świecie. Napisałem też szczegółowy poradnik, jak zorganizować wycieczkę do Czarnobyla, więc zajrzyj i do niego. Polecam w nim biuro podróży, z którym pojechałem, bo Czarnobyl bez biura podróży praktycznie nie wchodzi w grę: na wjazd do strefy wojskowej potrzebne są pozwolenia. Od lutego 2022 roku, po rosyjskiej inwazji na Ukrainę, wycieczki turystyczne do strefy są jednak wstrzymane (2026).
Na wybuch w Czarnobylu złożyło się kilka przyczyn
Gdybym miał to streścić jednym zdaniem: chodziło o nieudany eksperyment, który miał sprawdzić, jak długo elektrownia jest w stanie chłodzić reaktor bez dostępu do prądu, zanim włączy się zasilanie awaryjne. Czarnobyl zabił bezpośrednio 31 osób, pośrednio tysiące. Wszystko wydarzyło się 26 kwietnia 1986 roku, kiedy wybuchł Czarnobyl. Pośrednio katastrofa zaczęła się jednak już dzień wcześniej, a swoje dołożył też ówczesny reżim, w którym rzeczy robiło się tylko po to, żeby były zrobione.
Na przykład dach reaktora musiał być z niepalnego materiału, którego wtedy brakowało. Dach i tak trzeba było jednak postawić, więc użyto materiałów palnych. Wypadki zdarzały się często i tuszowano je.
Jak działa elektrownia jądrowa
Działanie elektrowni atomowej opiera się na podgrzewaniu wody, która zamienia się w parę. Para napędza turbiny połączone z generatorem prądu. Elektrownie jądrowe są (podobno) ekologiczne (dopóki nie wybuchną), bo zużywają nieporównanie mniej materiału i rocznie produkują tylko około 3,5 tony odpadów. Do powietrza wypuszczają parę. Dla porównania elektrownie węglowe wytwarzają rocznie nawet 35 milionów ton odpadów i wypuszczają do powietrza dym. Z drugiej strony elektrownie atomowe produkują radioaktywne odpady z wypalonego paliwa, a tych za ekologiczne na pewno nie uważam. To jednak temat na długą dyskusję z Greenpeace.
Wybuch w Czarnobylu minuta po minucie
25 kwietnia 1986 roku, dzień przed katastrofą
- 1:00 w nocy: Pracownicy przy reaktorze nr 4 zaczynają obniżać moc, żeby przygotować test reaktora. Test ma sprawdzić, czy w razie braku prądu elektrownia jądrowa w Czarnobylu zdoła przepompować turbinami wystarczająco dużo zimnej wody, żeby schłodzić reaktor i nie dopuścić do wybuchu. Chodzi o 40-sekundową lukę, zanim włączy się awaryjne źródło zasilania.
- 14:00: System chłodzenia reaktora nr 4 zostaje wyłączony, żeby nie zepsuł wyników testu. Test trzeba jednak przesunąć na później, żeby w ciągu dnia nie przerywać dostaw prądu do okolicznych miast.
- 23:10 wieczorem: Pracownicy dostają zgodę na dalszy ciąg testu reaktora nr 4, ale w międzyczasie zmieniła się ekipa, która przy nim pracowała. Ludzie, którzy zaczęli test, idą do domu, a na zmianę przychodzą nowi. Mają mniej doświadczenia, nie znają wszystkich szczegółów i nigdy nie dostali wystarczających instrukcji, jak przeprowadzić test reaktora. Testem kierował zastępca głównego inżyniera Anatolij Stiepanowicz Diatłow, który swoją arogancją i myśleniem w stylu „jestem tu najlepszy, będziecie robić, co wam każę” mocno przyczynił się do wybuchu. Co więcej, już wcześniej spowodował jeden mały wybuch jądrowy i dostał wysoką dawkę promieniowania.
26 kwietnia 1986 roku
- 0:38 w nocy: Najpierw trzeba było znowu obniżyć moc reaktora, żeby mogły się zacząć testy. Przy niskiej mocy zawsze trudno było kontrolować poziom wody w reaktorze. Reaktor zupełnie niespodziewanie się wyłączył i stanął. Diatłow kazał zwiększyć moc i wyciągnąć z reaktora wszystkie pręty sterujące, które trzymały go pod kontrolą. Elektrownia jądrowa działa tak, że uranowe pręty paliwowe uwalniają ogromne ciepło, a ono zamienia w parę wodę wpływającą do reaktora od dołu. Para unosi się i napędza ogromną turbinę, która wytwarza prąd. Cały proces regulują pręty sterujące. Kiedy wyciągnie się część z nich, moc, ciepło i ilość pary od razu rosną. Jeśli wyciągnie się wszystkie, reaktor staje się trudny do opanowania. Diatłow kazał wyciągnąć wszystkie, żeby wyłączony reaktor szybko się rozkręcił. Pracownicy mu się nie sprzeciwili, bo bali się zwolnienia, chociaż było to wbrew wszystkim przepisom.
-
0:52 w nocy: Włączył się alarm, bo w reaktorze było za mało wody. Jej brak uruchamiał kolejne alarmy, ale nikt nie wierzył, że Czarnobyl może wybuchnąć. W reaktorze tymczasem po cichu rosło ciśnienie, bo pręty sterujące były wyciągnięte, a rosnąca temperatura zamieniała resztę wody w parę. Przy tylu alarmach nikt tego nie zauważył.
-
1:12 w nocy: Pracownicy ostrzegali Diatłowa, ale on i tak był zdecydowany przeprowadzić test reaktora. Podczas testu odłącza się napęd ogromnej turbiny, która tłoczy wodę do reaktora. Turbina kręci się dalej siłą bezwładności. W tym czasie, w ciągu 40 sekund, powinny ruszyć awaryjne źródła zasilania, które znów napędzą turbinę, a chłodzenie będzie działać dalej. Test miał sprawdzić, czy przez te 40 sekund reaktor pozostanie wystarczająco chłodny bez dopływu prądu. Jeśli nie, w jednej chwili się przegrzeje. Według Diatłowa to ryzyko było jednak czysto teoretyczne.
-
1:23 w nocy: Oficjalnie zaczyna się test reaktora. Gdy tylko pompy zwolniły, w reaktorze zabrakło wody, a ta, która została, zamieniała się w parę i wytwarzała ogromne ciśnienie. Było tak wysokie, że podnosiło 350-kilogramowe pokrywy prętów paliwowych. Cały reaktor zaczął się trząść. Na rozkaz wsunięto pręty sterujące z powrotem, ale przy takim ciśnieniu w reaktorze się połamały. Dlatego wciśnięto przycisk awaryjnego wyłączenia, AZ-5. To on jednak zapoczątkował nieodwracalną katastrofę. Przycisk awaryjny wsuwa do reaktora pręty bezpieczeństwa (działają jak pręty sterujące, ale są silniejsze i potrafią natychmiast zatrzymać reaktor). Te jednak miały grafitowe końcówki. Gdy tylko znalazły się w reaktorze, grafit spowodował gwałtowny wzrost mocy. Moc podwajała się z każdą sekundą.
-
1:23:38 w nocy: Ciśnienie pary w reaktorze było tak ogromne, że Czarnobyl wybuchł. Eksplozja zerwała 1000-tonową pancerną pokrywę reaktora, a w powietrzu rozszedł się metaliczny smak śmierci.
Jak wygląda Czarnobyl dziś
Dziś, ponad 40 lat po wybuchu w Czarnobylu, życie powoli wraca tu do normy. Normalnie jednak nie będzie przez najbliższe 1000 lat, dopóki radioaktywna masa w elektrowni pozostanie aktywna.
Pierwotny reaktor nr 4 po wybuchu przykryto betonowym sarkofagiem, żeby powstrzymać dalsze promieniowanie, które wydostaje się do dziś. Sarkofag był jednak bardzo prowizoryczny i stawiany w pośpiechu. Później zbudowano kolejny sarkofag, który przykrył pierwotny reaktor i stary betonowy sarkofag. Nową osłonę (New Safe Confinement) nasunięto nad reaktor w listopadzie 2016 roku, a w lutym 2025 roku uszkodziło ją uderzenie drona. Dziurę po dronie załatano dużym panelem, ale osłonę wciąż czekają dalsze naprawy (2026). Promieniowanie w okolicy spadło, ale nadal tu jest. W elektrowni wciąż pracuje około 2250 osób (2026), które dbają o oczyszczanie okolicy. Bez przerwy mierzą skażenie i pilnują, żeby Czarnobyl był bezpieczniejszym miejscem.
Dlaczego wybuchł Czarnobyl?
W okolicy wciąż są silnie radioaktywne miejsca. Jednym z najbardziej radioaktywnych jest piwnica szpitala w Prypeci, mieście tuż obok elektrowni. Przywożono tu strażaków, którzy całą noc gasili płonący reaktor numer cztery, nie wiedząc, na jakie niebezpieczeństwo są narażeni. Wielu z nich zmarło później w szpitalu w Moskwie, ale ich kombinezony strażackie były tak radioaktywne, że nikt nie wiedział, co z nimi zrobić. Wrzucono je więc do piwnicy szpitala, gdzie leżą do dziś. To jedno z najbardziej radioaktywnych dostępnych miejsc na świecie.
Na koniec dołączam jeszcze wszystkie swoje relacje z Instagrama z dnia w Czarnobylu:
Wskazówka od Milana W Omio porównasz loty, pociągi i autobusy przed kolejną podróżą.
Przeczytaj też mój artykuł Ludzie, nie róbcie z wycieczki do Czarnobyla Disneylandu tylko dlatego, że to cool.
Słowacki bloger podróżniczy, który od 2013 roku wyciąga Słowaków zza biurek. Autor książki Influencer i założyciel bloga Bez Mapy. „Bez Mapy” znaczy po słowacku to samo co po polsku: bez mapy.
Napisz o tym w komentarzu. Pomożesz też innym, którzy się tu wybierają.
