Milan Bez Mapy’ye göre Bardejov’da gezilecek yerler

Bence Bardejov sadece güzel bir meydandan ibaret değil. Şehre bir gün ayırdım ve bir rehberle evlerin hikâyelerini, bazilikadaki cellat sırasını, Okul Burcu’nu (Školská bašta) ve Yahudi mahallesini (suburbium) keşfettim. Daha fazla vaktiniz varsa ziyaretinizi, iki gün geçirdiğim Bardejov Kaplıcaları’yla (Bardejovské Kúpele) birleştirin.

Kısa bilgilerMilan Bez Mapy’ye göre

Ne kadar süre

şehre bir gün yeter; ben şehirden altı kilometre uzaktaki Bardejov Kaplıcaları’na iki gün, şehre bir gün ayırdım

Nasıl geldim

Bratislava’dan Košice’ye uçakla; arabayı havalimanında kiraladım, Bardejov’a kadar yol bir saat yirmi dakika sürdü

Değdi

rehberle gezmek; o olmasa şehrin bütün hikâyelerinin önünden fark etmeden geçerdim

Meydandaki püf noktası

evlerin cephesindeki pencereleri sayın; kentlinin üç, soylunun dört, papaz evinin beş penceresi vardı

Taş çocuk

belediye binasının girişinde, ancak üçüncü denemede buldum, birkaç adım geri çekilmek gerekiyor

En sevdiğim yer

rock eviyle John Lennon Sokağı, ev sahibi evdeyse sizi içeri alıyor

Bardejov’da neler görülür? Bir melodiyle başlayayım: onu biliyorsunuz, sadece bildiğinizin farkında değilsiniz. Brahms’ın 5 numaralı Macar Dansı, reklamlardan ve filmlerden tanıdığınız o hızlı keman parçası. Brahms bir halk ezgisini aldığını sanıyordu. Oysa bu, o sırada hâlâ hayatta olan ve bu şehirde doğmuş bir bestecinin eseriydi. Adı da Bardejov Hatırası. Bu konuya sonra döneceğim, çünkü hikâyenin sonu tadından yenmez.

Burada bir gün geçirdim ve güzel bir meydan bekliyordum. Karşıma ise hikâyelerle dolu bir şehir çıktı; soracak kimsem olmasa bunların hiçbirini duymazdım. Aklımda kalanlar şunlar.

Bardejov’a nasıl gidilir: pratik bilgiler

Bardejov’a, kaldığım Bardejov Kaplıcaları’ndan geldim; kaplıcalar şehre sadece altı kilometre uzaklıkta. Oraya da önce Bratislava’dan Košice’ye uçmuş, arabayı daha havalimanındayken kiralamıştım. Košice’den kuzeydoğuya, Bardejov’a giden yol bir saat yirmi dakika sürdü.

Şehre bütün bir gün ayırdım ve bir rehberle gezdim. Bu geziden, kimse bana para vermese bile tavsiye edeceğim tek şey bu. Meydanı yirmi dakikada dolaşırsınız. Ama rehber olmasa bu yazıda anlattığım her şeyin önünden geçer, hiçbirini fark etmezdim.

Milan Bez Mapy’ye göre Bardejov’da gezilecek yerler

Bardejov meydanındaki evler pencerelerinden okunur

Meydanı 46 tarihî kent evi çevreliyor ve o zamandan beri ne yenisi eklendi ne de biri yok oldu. Burada bir püf noktası öğrendim ve o günden beri başka şehirlerde de kullanıyorum.

Cephedeki pencereleri sayın. Bir kentlinin üç, bir soylunun dört, papaz evinin beş penceresi vardı. Evlerin önünden tek tek geçip pencereleri sayıyorsunuz ve aslında beş yüzyıl önce burada kimin daha zengin olduğunu okuyorsunuz.

Bir şey daha aklımdan çıkmadı. Üzerinde yürüdüğünüz taş döşeme asıl döşeme değil. Asıl döşeme yaklaşık yetmiş santimetre aşağınızda. Şehir birkaç kez yandı ama enkazı hiç dışarı taşımadılar. Sadece yayıp düzlediler ve üzerine yeniden inşa ettiler. Bu yüzden bazı evlerin küçük bodrum pencereleri zamanla kayboldu.

Bardejov’un neredeyse kimsenin bulamadığı taş çocuğu

Belediye binasının Rönesans tarzı girişinde küçük bir taş çocuk figürü var: başını bacaklarının arasına sokmuş, kıçını meydandaki kent evlerine doğru uzatıyor. Anlatılana göre bir gecede ortaya çıkmış. Onu oraya, söz verilen ücretin tamamını alamayan bir taş ustası koymuş. Yüzyıllar boyunca şehirden neler neler kayboldu ama çocuğu kimse yerinden sökmedi.

• Milan’dan ipucu Onu ancak üçüncü denemede buldum ve birkaç adım geri çekilmem gerekti. Yakından göremezsiniz.

Belediye binası restore edilirken burada bir zamanlar birinin epey canının sıkıldığı da ortaya çıktı. Duvarda bugün erotik sayılan çizimler bulundu. Çıplak bir kadın ve ne yaptıkları gayet belli bir pozisyonda papağanlar. Tam RTÜK’lük.

Bugün belediye binasında Šariš Müzesi’nin (Šarišské múzeum) Bardejov tarihini anlatan sergisi var. Sergi salıdan pazara açık: ekimden nisana 08.30-12.00 ve 12.30-16.00, maydan eylüle 09.00-12.00 ve 12.30-17.00 arası. Yetişkinler 6 euro, öğrenciler ve emekliler 3 euro, 6-15 yaş arası çocuklar 2,50 euro ödüyor (2026 fiyatları).

Aziz Egidius Bazilikası’nda cellatın kendi sırası ve kapısı var

Aziz Egidius Bazilikası (Bazilika svätého Egídia) sunaklarla dolu ama beni en çok sade bir ahşap sıra etkiledi. Bu, cellatın sırası. Cellat burada oturduğunda ana nefteki insanlar onu göremiyordu. Hemen arkasında da sırf onun için açılmış bir kapı var; böylece herkes gibi ana girişten girmek zorunda kalmıyordu.

Oysa şehrin en iyi kazanan adamı oydu. Şehrin ona ihtiyacı vardı: idam cezalarını infaz ediyor, hastalık bulaşmış hayvanları götürüyor, salgınlarda sokakları temizliyordu. Öte yandan birahanede kendine ait bir masası vardı ve bazı sokaklardan geçmesi yasaktı. Sokakta kukuleta takmak zorundaydı ve pratikte yalnızca başka bir cellat ailesinden biriyle evlenebiliyordu. Bu iş babadan oğula geçiyordu.

Bence bu sıra şehrin en dürüst eşyası. Şehir pis işlerini görsün diye bir adama para ödedi, sonra da dua ederken onu görmemek için ona ayrı bir giriş yaptırdı. Bazilikada arayacağınız iki şey daha var. Pandemi sırasında eski giriş kapısını restore ettiler. Ahşabı ölçerken bir şeyler tutmadı ve kapının altında başka bir kapı buldular. Varlığından kimsenin haberi yoktu.

Bir de 19. yüzyılda eski bir tabloyu onarması için beceriksiz bir ustaya verdiler. Kenardaki figürün elleri yerine güdük kolları var, bacakları çarpık ve İsa alışılmadık derecede şişman. Tablo tarihî değerini yitirdi ama onu duvarda bıraktılar. Bu bana, tabloyu bir yere saklamalarından daha sempatik geldi.

Kuleden darağacının durduğu tepe görünüyor

Kuleye dar, tek yönlü bir merdivenden çıktım. Orada basit bir kural geçerli: yukarı çıkanın önceliği var. Yukarıdan şehrin bütün planı ve karşıdaki tepede çift kollu bir haç görünüyor. Tepenin adı Šibeňa hora, yani Darağacı Tepesi; darağacı orada duruyordu. Kısacası cellatın aşağıda, kilisede sırası, yukarıda da işi vardı. İkisi birbirini görüyor.

Okul Burcu (Školská bašta) ve 1962’den kalma bir sınıf

Bardejov’un surları Slovakya’nın en iyi korunmuş surları arasında ve bir zamanlar her burcun bakımını bir lonca üstlenirdi. Bunlardan birine, pandemi döneminde burcun yönetimini üstlenip içini temizleyen bir adam sayesinde girebildim. İçerideki sergi ise Orta Çağ’la ilgili değil. 1962’yle, yani burcun son kez onarıldığı yılla ilgili. İçeride eksiksiz döşenmiş 1960’lardan kalma bir okul sınıfı var: sıralar, haritalar, ders kitapları. Bu eşyaların büyük bölümünü insanlar bağışlamış, bir kısmı da çöp konteynerlerinin yanında bulunmuş.

Beklediğimden daha çok hoşuma gitti. Orta Çağ’dan kalma bir şehri filmlerden hayal edebiliyorum. Komünist dönemde bir sınıfın neye benzediğini ise hatırlayanlar gitgide azalıyor.

Bardejov’daki John Lennon Sokağı (Ulička Johna Lennona)

Bunu hiç beklemiyordum ve şehirde en sevdiğim yer burası oldu. Bir adam hayatının büyük bölümünü John Lennon’ın anısına adamış. Evinin duvarında “Give Peace a Chance” şarkısının notaları, çitinde grup adlarının yazılı olduğu levhalar var. Yol kenarındaki taşlarda da grup üyelerinin adları, grupların kuruluş ve dağılış yılları yazılı. Bugün buraya daha çok rock evi, yanındaki sokağa da John Lennon Sokağı deniyor. Slovakya’nın en kısa sokağı olsa şaşırmam: aslında iki evden ibaret.

Resmî bir müze değil. Ev sahibi evdeyse insanları içeri alıyor, bu yüzden gitmeden önce içeri girip giremeyeceğinizi öğrenin. UNESCO damgalı, Orta Çağ meydanlı bir şehir ve beni en çok sevindiren şey bir adamın ömür boyu süren takıntısı oldu.

@milan_bezmapy+249.000 takipçi

Beni Instagram’da takip edin

Takip edin

Bardejov’un Yahudi mahallesi (suburbium): sinagog, Holokost anıtı ve Bardejov Yahudileri

Dünyada tarihî meydan çok. Bardejov 2000’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınırken başka bir şey çok ağır bastı: tarihî merkezin kenarında, cemaatin ihtiyaç duyduğu her şeyin bir arada olduğu korunmuş bir Yahudi yapı topluluğu.

Yahudi cemaati şehir nüfusunun üçte birinden fazlasıydı. 3.700’den fazla kişi sürgün edildi ve bugün Bardejov’da tek bir Yahudi bile yaşamıyor. Yine de merkezde, Orta Avrupa’daki benzer binaların çoğundan farklı biçimde korunmuş bir ibadethane duruyor. Bunun nedeni birinin onu koruması değil. Sürgünlerden sonra anahtarı bir kadın üstlendi ve bina dikkat çekmesin diye pencereleri kararttı.

Yahudi mahallesinin yanında bir Holokost anıtı duruyor. Anıt, Bardejov’da doğmuş ve sürgünden sağ kurtulmuş bir adamın ısrarıyla yapıldı. Bugün doksan yaşını geçti ve hâlâ buraya geliyor. Mermer levhalarda sürgün edilenlerin adları yazılı. Adlar sadece alfabetik sırada değil. Aileler bir arada: baba, anne, arkalarından da yaşlarına göre çocuklar. Levhaların önünden geçip doğum yıllarını okurken adların arasında üç yaşında çocuklar da görüyorsunuz. Bu insanların hiçbiri çalışmaya gitmiyordu ve şehirde bu biliniyordu. Son levha bilerek boş bırakıldı. Adlar hâlâ ekleniyor.

Hemen yanında “Dürüst İnsanlar” levhası var: hayatlarına mal olabileceğini bile bile komşularını saklayan insanların adları. Rehberim bana bu yazının tamamını özetleyen bir cümle söyledi: resmî rakamları Google’da bulursunuz ama Bardejov’u Bardejov yapan, buradaki yaşlıların hâlâ hatırladığı aile hikâyeleri. Bunlardan biri aklımdan çıkmıyor:

“Kafileyi götürürlerken o ailelerden birinin küçük oğlu bir scooter itiyordu. Kaldırımda duran bir çocuk, scooter’ı kendisine ödünç verip vermeyeceğini sordu. Oğlan vermek istemedi. Babası ona scooter’ı vermesini, artık ona ihtiyaçları olmayacağını söyledi.”

Bildiğiniz melodinin adı Bardejov Hatırası

Şimdi de girişte söz verdiğim hikâyenin sonu. Béla Kéler 1820’de Bardejov’da doğdu ve bütün Avrupa’da çalınan danslar besteledi. Eserlerinden birine Bártfai emlék, yani Bardejov Hatırası adını verdi.

Brahms, bu melodinin bir halk ezgisi olduğuna inandığı için onu 5 numaralı Macar Dansı’nın temeli olarak kullandı. Kéler itiraz edince Brahms ona aşağı yukarı şöyle cevap verdi: bir besteciye verilebilecek en büyük iltifat, köylülerin onun melodisini kendi şarkıları gibi söylemesidir. Bu arada şehirde zaman zaman Kéler’in memleketi Bardejov’da öldüğü anlatılıyor. Doğru değil: Almanya’da, Wiesbaden’de öldü. Yani klasik müziğin en çok çalınan melodilerinden birinin özgün adında bu şehrin adı geçiyor. Ve bunu neredeyse kimse bilmiyor.

Bardejov’a gelmişken Bardejov Kaplıcaları’nda gezilecek yerler

Şehirden altı kilometre uzakta, kaldığım Bardejov Kaplıcaları var. Üstü kapalı, sütunlu bir galeride sekiz maden suyu kaynağı, Slovakya’nın en eski açık hava müzesi (skanzen) ve çevrede seyir kuleleri. Ben zamanımı şöyle böldüm: iki gün kaplıcalara, bir gün şehre. Kaplıcalarda neler gördüğümü Bardejov Kaplıcaları’nda gezilecek yerler yazımda anlattım.

İyi yolculuklar!

*Bu yazı, Slovak Cumhuriyeti Turizm ve Spor Bakanlığı ile Šariš Bardejov Bölgesel Turizm Örgütünün iş birliğiyle hazırlandı.